της Ελένης Μαραγκάκη,
Πολιτισμολόγου Ιστορικού ΕΑΠ

Από τις διεθνείς αθλητικές διοργανώσεις στη διαμόρφωση μιας νέας αναπτυξιακής ταυτότητας των προορισμών.

Ο τουρισμός αποτελεί έκφανση του ανθρώπινου πολιτισμού. Εκφράζει την ανάγκη του ανθρώπου να μετακινηθεί πέρα από τον τόπο της καθημερινότητάς του, να αναζητήσει την αναψυχή, τη γνώση, την εμπειρία, την επικοινωνία και τη συνάντηση με το διαφορετικό. Στο πλαίσιο αυτής της κινητικότητας, ο αθλητισμός κατέχει μια ιδιαίτερη θέση. Δεν αποτελεί απλώς μια δραστηριότητα αναψυχής ή ένα ακόμη τουριστικό προϊόν. Είναι κοινωνική πρακτική, πολιτισμική έκφραση και πεδίο συλλογικής εμπειρίας.

Η σχέση του τουρισμού με τον αθλητισμό είναι, επομένως, πιο πολυδιάστατη από εκείνη που συνήθως αποτυπώνεται στους οικονομικούς δείκτες, στις αφίξεις, στις διανυκτερεύσεις και στα έσοδα. Μια διεθνής αθλητική διοργάνωση μπορεί να προσελκύει επισκέπτες, αθλητές, προπονητές και συνοδούς, αλλά η σημασία της δεν εξαντλείται στην οικονομική δραστηριότητα που δημιουργεί. Εξίσου σημαντικό είναι αυτό που μπορεί να αφήσει πίσω της: νέες κοινωνικές συνήθειες, νέες αθλητικές συνήθειες, ερεθίσματα για όλον τον τοπικό πληθυσμό, κίνητρα συμμετοχής, ενίσχυση των τοπικών συλλόγων και των υποδομών και μια διαφορετική σχέση των κατοίκων με τον τόπο τους.

Ο αθλητισμός ως πολιτισμική εμπειρία

Ο αθλητισμός είναι ένα κοινωνικό φαινόμενο που διαμορφώνει αξίες, συμπεριφορές και συλλογικές ταυτότητες. Η πειθαρχία, η συνεργασία, η ευγενής άμιλλα, η αποδοχή των κανόνων και η συνύπαρξη ανθρώπων διαφορετικής προέλευσης / κουλτούρας και άλλων χαρακτηριστικών, αποτελούν στοιχεία μιας ευρύτερης πολιτισμικής εμπειρίας.

Όταν ένας τόπος φιλοξενεί μια διεθνή αθλητική διοργάνωση, δεν υποδέχεται απλώς μια ομάδα αθλητών. Φιλοξενεί διαφορετικές εθνικότητες, γλώσσες, αθλητικές κουλτούρες και τρόπους ζωής. Δημιουργεί ένα πεδίο συνάντησης και αλληλεπίδρασης, στο οποίο ο επισκέπτης δεν είναι μόνο καταναλωτής υπηρεσιών, αλλά συμμετέχων σε μια κοινή εμπειρία.

Η κοινωνιολογία του αθλητισμού μάς επιτρέπει να δούμε αυτή τη διάσταση πέρα από το ίδιο το αγωνιστικό αποτέλεσμα. Ο αθλητισμός συγκροτεί κοινότητες ενδιαφέροντος, δημιουργεί κοινωνικούς δεσμούς και προσφέρει ευκαιρίες συμμετοχής και συγκρότησης συλλογικής ταυτότητας. Αυτή ακριβώς η δυνατότητα είναι που τον καθιστά ιδιαίτερα σημαντικό για τον σύγχρονο τουρισμό και τον πολιτισμό.

Από τον αθλητικό τουρισμό στην αθλητική κουλτούρα, είναι σημαντικό να διακρίνουμε δύο διαφορετικές, αλλά αλληλένδετες διαστάσεις.

Η πρώτη αφορά τον αθλητικό τουρισμό ως μετακίνηση ανθρώπων με αφορμή την παρακολούθηση ή τη συμμετοχή σε αθλητικές δραστηριότητες και διοργανώσεις.

Η δεύτερη που αφορά την επίδραση στην ίδια την κοινωνία που τη φιλοξενεί, συχνά υποτιμάται ή δεν υπολογίζεται διόλου. Ένα διεθνές τουρνουά τένις, ένας ημιμαραθώνιος στην επαρχία, μπορεί να αποτελέσει αφορμή ώστε ο τοπικός πληθυσμός να γνωρίσει ένα άθλημα που μέχρι τότε δεν είχε την ευκαιρία να παρακολουθήσει από κοντά. Μπορεί να ενεργοποιήσει σχολεία, αθλητικούς συλλόγους, προπονητές και εθελοντές. Μπορεί να δημιουργήσει νέα ενδιαφέροντα και να διευρύνει τη συμμετοχή στον αθλητισμό. Να αυξήσει τις αθλητικές υποδομές στον τόπο, κάτι που σχετίζεται άλλωστε με την ευημερία και την υγεία ακόμα, στις κοινότητες, αφού συζητήσουμε πρώτα για αλλαγή συνηθειών και τρόπου ζωής. Ο κάτοικος, μπορεί να αποκτήσει ένα νέο ενδιαφέρον, ένα κίνητρο ενεργοποίησης, μια νέα κοινωνική δραστηριότητα ή ακόμη και μια νέα επαγγελματική προοπτική.

Η επιτυχία, συνεπώς, ενός προορισμού στον αθλητικό τουρισμό δεν θα πρέπει να μετριέται μόνο από το πόσες διοργανώσεις φιλοξενεί, αλλά και από το κατά πόσο και με ποιο τρόπο είναι επιδραστικές στον τόπο, στους ανθρώπους και την κουλτούρα της κοινότητας.

Η Κρήτη ως παράδειγμα αξιοποίησης ενός νέου αναπτυξιακού πόρου

Η φιλοξενία διεθνών αθλητικών διοργανώσεων  (πχ ATP Challenger στο Lyttos Beach, στο Ηράκλειο της Κρήτης) ειδικά κατά την έναρξη και μετά τέλος της θερινής τουριστικής περιόδου, αποτελεί μια ενδιαφέρουσα αφορμή για να εξετάσουμε αυτή την ευρύτερη σχέση.

Η συγκεκριμένη δραστηριότητα εντάσσεται σε μια ευρύτερη παρουσία της Κρήτης στον διεθνή αθλητικό χάρτη, με το Lyttos να φιλοξενεί επανειλημμένα , εγγυημένα, διεθνείς αθλητικές διοργανώσεις σε ένα πολύ μεγάλο εύρος: Τένις, padel, ποδόσφαιρο, κολύμβηση, beach tennis, beach volley, badminton, pickleball και άλλες αθλητικές δραστηριότητες συνθέτουν ένα πολυδιάστατο και σταθερό περιβάλλον άθλησης, φιλοξενίας και ισχυρής εξωστρέφειας όχι μόνο του χώρου (Lyttos)  αλλά και του τόπου (Κρήτη – Χερσόονησος – Ελλάδα).

Η ύπαρξη οργανωμένων εγκαταστάσεων, η σταθερής ποιότητας φιλοξενία διοργανώσεων και η σύνδεσή τους με διεθνή αθλητικά δίκτυα μπορούν να δημιουργήσουν έναν νέο πόρο για την περιφερειακή ανάπτυξη. Έναν πόρο που δεν είναι αποκλειστικά οικονομικός, αλλά περιλαμβάνει υποδομές, τεχνογνωσία, ανθρώπινο δυναμικό, διεθνείς σχέσεις και δυνατότητες κοινωνικής ενεργοποίησης.

Η Κρήτη, όπως και άλλες νησιωτικές περιοχές, έχει τη δυνατότητα να αξιοποιήσει αυτά τα χαρακτηριστικά συνδυαστικά με το κλίμα, το φυσικό περιβάλλον, την πολιτιστική κληρονομιά, τη γαστρονομία και την τοπική παραγωγή.

Η αειφορία δεν αφορά μόνο το περιβάλλον

Ένας τουριστικός προορισμός που φιλοξενεί διεθνείς αθλητικές διοργανώσεις έχει τη δυνατότητα να υπηρετήσει ουσιαστικά ένα πιο βιώσιμο τουριστικό μοντέλο.

Καταρχάς, μπορεί να διευρύνει τη χρονική κατανομή της τουριστικής δραστηριότητας, δημιουργώντας λόγους επίσκεψης πέρα από την παραδοσιακή θερινή περίοδο. Μπορεί επίσης να αξιοποιήσει υφιστάμενες υποδομές, να ενισχύσει την εξειδίκευση του ανθρώπινου δυναμικού και να δημιουργήσει συνεργασίες με τοπικούς φορείς.

Υπάρχει, όμως, και μια πιο βαθιά διάσταση της αειφορίας: η κοινωνική και πολιτισμική της διάσταση.

Ένας προορισμός είναι πραγματικά βιώσιμος όταν η τουριστική δραστηριότητα δεν λειτουργεί αποκομμένα από την κοινωνία που τη φιλοξενεί, αλλά δημιουργεί δεσμούς και ευκαιρίες για τους κατοίκους, ενισχύει την κοινωνική συμμετοχή με το στοιχείο της εντοπιότητας σε ενεργητικό ρόλο, αφήνει υποδομές, συνδέει την οικονομική ανάπτυξη με περισσότερους, εξασφαλίζει γνώση και εμπειρία στις επόμενες γενιές.

Το κρίσιμο ερώτημα, επομένως, δεν είναι μόνο πόσοι επισκέπτες θα έρθουν για μια διοργάνωση, αλλά τι θα μείνει στον τόπο μετά την ολοκλήρωσή της.

Η πρόκληση της περιφερειακής ανάπτυξη, οι δορυφόροι λογαριασμοί και οι DMO

Από την οπτική της περιφερειακής ανάπτυξης, οι αθλητικές υποδομές και οι διεθνείς διοργανώσεις μπορούν να λειτουργήσουν ως πολλαπλασιαστές.

Η αξιοποίησή τους, πέρα από το να κάνουν πιο ανταγωνιστικό το τουριστικό προϊόν, μπορεί να συνδεθεί με την αύξηση των δημόσιων υποδομών, την ανάπτυξη τοπικών αθλητικών συλλόγων και ακαδημιών, τη δημιουργία προγραμμάτων γνωριμίας των παιδιών με διαφορετικά αθλήματα, την εκπαίδευση και απασχόληση προπονητών, διαιτητών, τεχνικών και στελεχών διοργάνωσης, τη συνεργασία με σχολεία, πανεπιστήμια και πολιτιστικούς  – κοινωνικούς φορείς, την ενίσχυση της τοπικής επιχειρηματικότητας και της απασχόλησης, τη σύνδεση του αθλητισμού με τον πολιτισμό, τη γαστρονομία, τη φύση και τις εναλλακτικές μορφές τουρισμού.

Στο σημείο αυτό, μεταξύ άλλων, είναι ζητούμενο η δημιουργία ενός τοπικού οικοσυστήματος, στο οποίο ο αθλητισμός δεν θα αποτελεί μια απομονωμένη δραστηριότητα, αλλά θα συνδέεται οργανικά με τις υπόλοιπες παραγωγικές, κοινωνικές και πολιτισμικές λειτουργίες της περιοχής. Αυτό απαιτεί συνέργειες μεταξύ της αυτοδιοίκησης, των αθλητικών ομοσπονδιών, των επιχειρήσεων, των εκπαιδευτικών ιδρυμάτων, των συλλόγων και της ίδιας της τοπικής κοινωνίας. Απαιτεί, επίσης, μια διαφορετική αντίληψη για τις αθλητικές υποδομές: όχι ως εγκαταστάσεις που εξυπηρετούν αποκλειστικά μια διοργάνωση ή μια τουριστική επιχείρηση, αλλά ως υποδομές που μπορούν, με τις κατάλληλες προϋποθέσεις, να αποκτήσουν ευρύτερη κοινωνική και αναπτυξιακή λειτουργία. Συνεπάγεται την ίδρυση και λειτουργία νέων δομών και μηχανισμών όπως είναι οι Δορυφόροι Λογαριασμοί, τα Παρατηρητήρια, οι Οργανισμοί Διαχείρισης και Προώθησης Προορισμού.

Το κοινωνικό αποτύπωμα ως μέτρο επιτυχίας

Ο Laurence Chalip, στη μελέτη του για την κοινωνική αξιοποίηση των αθλητικών διοργανώσεων (Towards Social Leverage of Sport Events, 2006), υπογραμμίζει ότι η κοινωνική αξία ενός αθλητικού γεγονότος δεν προκύπτει αυτόματα από την πραγματοποίησή του. Χρειάζεται να δημιουργηθούν οι κατάλληλες συνθήκες ώστε η διοργάνωση να ενισχύσει τις κοινωνικές σχέσεις, τα δίκτυα συνεργασίας και τη συμμετοχή της κοινότητας. Η προσέγγιση αυτή είναι ιδιαίτερα χρήσιμη για περιοχές που επιδιώκουν να αναπτύξουν τον αθλητικό τουρισμό με μακροπρόθεσμη προοπτική.

Δεν αρκεί να μετράμε τις διοργανώσεις που φιλοξενούμε. Χρειάζεται να εξετάζουμε την επιδραστικότητα τους, τις ευκαιρίες που δημιουργούμε. Δεν αρκεί να υπολογίζουμε τους επισκέπτες. Χρειάζεται να γνωρίζουμε και αν οι κάτοικοι συμμετέχουν και ωφελούνται. Δεν αρκεί να επενδύουμε σε εγκαταστάσεις. Χρειάζεται να εξασφαλίζουμε ότι αυτές θα αποτελούν ζωντανά κύτταρα αθλητισμού και κοινωνικής δραστηριότητας.

Με αυτές τις σκέψεις, το προνόμιο της Κρήτης να φιλοξενεί διεθνείς αθλητικές διοργανώσεις είναι την ίδια στιγμή μια μεγάλη πρόκληση για να αξιοποιήσει αυτό το προνόμιο, την ευκαιρία, το πλεονέκτημα της, ολιστικά και όχι μόνο τουριστικά. Απλά, οφείλουμε να αναγνωρίζουμε την υπεροχή του τουρισμού που μας δίνει αυτή την ευκαιρία και να αναλογιστούμε την πρόκληση του αθλητικού τουρισμού:  να μην αποτελεί απλώς έναν λόγο για να γίνει πιο επισκέψιμος ένας τόπος, αλλά μια αφορμή για να εξελιχθεί ο ίδιος ο τόπος.

Σημείωμα

Η Ελένη Μαραγκάκη κατάγεται από τη Χερσόνησο και ζει στα Μάλια. Είναι Πολιτισμολόγος Ιστορικός (Σπουδές στον Ευρωπαϊκό Πολιτισμό – τελειόφοιτη φοιτήτρια στο ΜΠΣ Δημόσια Ιστορία) με πολυετή επαγγελματική διαδρομή ως στέλεχος τοπικής ανάπτυξης στον Δήμο Χερσονήσου και στην Περιφέρεια Κρήτης, με αντικείμενο την τοπική και περιφερειακή ανάπτυξη, τον πολιτισμό, τον τουρισμό και τον οργανωμένο εθελοντισμό. Παράλληλα, έχει δραστηριοποιηθεί επί σειρά ετών στην οικογενειακή τουριστική επιχείρηση στον τομέα των καταλυμάτων.

Στο πλαίσιο της επαγγελματικής και κοινωνικής της δράσης, έχει συγγράψει την πανελλήνια καλή πρακτική «Χάρτα Εθελοντισμού για Δήμους» και έχει συντάξει το «Σχέδιο Επιβράβευσης Επαναλαμβανόμενων Τουριστών του Δήμου Χερσονήσου» που βραβεύθηκε αοο το Συμβολυλιο της Ευρώπης.

Είναι ιδρύτρια του Κοινωνικού, Οικολογικού και Πολιτιστικού Δικτύου Φορέων του Δήμου Χερσονήσου (ΚΟΙΠΟΔΙ), γαι τη συνεργασία, την κοινωνική συμμετοχή και την ανάδειξη του πολιτιστικού και κοινωνικού κεφαλαίου της περιοχής.

Τα ενδιαφέροντά της επικεντρώνονται στην τοπική ανάπτυξη, τον βιώσιμο τουρισμό, τον πολιτισμό και την ενεργοποίηση των τοπικών κοινωνιών.